پیشینه هیئت

طرح تدبر در قرآن در دانشگاه‌ها از سال ۱۳۸۴ با هدف ترويج فرهنگ ارتباط با قرآن براساس مبنا و روشی معتبر در جهت رسیدن به فرهنگ قرآنی با تعداد محدودی از دانشجویان و با حضور اساتید طرح در دانشگاه تهران شروع به کار کرد. پس از گذشت بیش از ۷ سال از آغاز این طرح، هم اکنون در خدمت تعدادی معتنابه از متدبرینی هستیم که بیش از یک ترم با این طرح همراه بوده‌اند. برای کسانی که از ابتدا در حلقه عاشقان قرآنی متدبر حضور داشته‌اند تا حدودی سرآغاز این طرح، تغییرات و تحولاتش و اهداف و فعالیتهایش ملموس بوده و با آن آشنایی دارند، اما برای متدبران بزرگواری که بعداً به هر نحوی در این طرح شرکت نموده‌اند ممکن است آشنایی کافی وجود نداشته باشد. تجربه نشان داده آگاهی کافی و اطلاع وافی شرکت کنندگان از پیشینه طرح، نوعی از شفافیت را موجب شده و در گسترش کیفی امر تدبر مؤثر است. در این راستا به صورت خلاصه برخی از مواردی که به روشن شدن فضای حاکم بر هیئت قرآن و عترت: و پیشینه و شرایط طرح تدبر کمک می‌کند بیان می‌گردد.

۱٫ پشتوانه علمی طرح تدبر در قرآن

الف- پیشینه تدبر در قرآن

پیش از هر چیز مناسب است، مروری بر پیشنیه تدبر در قرآن انجام شود:

آیا تدبر در قرآن یک امر نوظهور است؟ آیا توجه سیاقی و هماهنگ دیدن آیات با یکدیگر ابداعی نوین است؟ آیا قبل از این کسی به صورت تدبری به قرآن نگاه کرده است؟

نقطه شروع دعوت به تدبر در قرآن کریم، آیات شریفه وحی الهی می باشد. بانگ پرخروش چهار آیه قرآن[۱]، به مانند «أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْءَانَ وَلَوْكاَنَ مِنْ عِندِ غَيرِ اللَّهِ لَوَجَدُواْ فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا»[۲] ما را به فهم هماهنگ قرآن دعوت کرده اند.

نوای هشدار آمیز معصومان:، نیز سکوت بی­تفاوتی نسبت به این وظیفه همگانی را در هم شکسته است. پیامبر گرامی اسلام۹، در خطبه غدیر و قبل از نصب ولی جامعه با بیان «مَعَاشِرَ النَّاسِ تَدَبَّرُوا الْقُرْآن َوَ افْهَمُوا آيَاتِه»[۳] همگان را به این مهم ترغیب نمودند. علی۷، در بیان وزین«أَلَا لَاخَيْرَ فِي قِرَاءَةٍ لَيْسَ فِيهَا تَدَبُّر»[۴]؛ و فاطمه زهرا۳، در خطبه ایراد شده در مسجد النبی۹«أ فَلا تَتَدبَّرون القُرآن أم عَلى قُلوبٍ أقفالُها»[۵]؛ و امامان معصوم:، در بیانات متعددی همگان را به تدبر در قرآن دعوت فرموده­اند. این بیانات شاید به لحاظ کمیت و تعداد، زیاد نباشد اما جهتی را به ما نشان می‌دهند که می‌فهمیم، قرائت بدون تدبر مراد قرآن و روایات نیست.

از سوی دیگر علما و اندیشمندان زیادی نیز تاکنون در قرآن تدبر کرده­اند و نتایج تدبر خویش را با اسم تدبر و یا با غیر آن، ترویج نموده­اند. کتب مربوط به تناسب آیات قرآن، کتابهایی چون «ساختار هندسی سوره‌های قرآن» اثر «محمد خامه‌گر»، «تفسير بنائي قرآن» به قلم آقاي «بستاني»، «تفسيركاشف» اثر آقايان «حجتي» و «بي‌آزار شيرازي»، تفسیر هدایت اثر آیت الله مدرسی و برخی کتب دیگر. در این میان از همه مهم­تر حضرت علامه طباطبایی; قرآن­شناس بزرگ است که تدبر در قرآن را با جدیت مورد توجه قرار داده و تفسیر المیزان را بر بستر تدبر بنا نهاده­اند. شناخت اين كتب و مانند اينها نشان مي‌دهد كه تدبر در قرآن امری بي‌سابقه نبوده و قرآن شناسان و علماي بزرگي در گذشته و عصر كنوني با آن آشنا بوده و به آن عمل مي‌كرده‌اند. البته آنچه بيش از هر اثر ديگري الهام بخش در اين طرح بوده است، تفسير گرانسنگ الميزان است. علامه طباطبايي;، بدون اينكه در اين خصوص روشي را ارائه كرده باشند، با دقت درخور توجهي نتيجه تدبر خويش در قرآن را بستري براي تفسير قرار داده‌اند و همين امر بر رونق تفسير ايشان افزوده است.

با اینکه قبل از این، بحث تدبر کم و بیش مطرح بوده است، اما باید این نکته مورد توجه قرار گیرد که فهم ما از علوم دینی نیز مانند تمام علوم بشری به تدریج بیشتر و عمیقتر می‌شود و جامعه انسانی به تدریج ابواب بیشتری از معارف الهی را کشف می کند؛ به عبارتی گذشت زمان و ظهور و ایفای نقش توسط افراد مختلف در تکمیل علم مؤثر است. لذا اینکه چنین تصور کنیم که تدبر به همین شکل حاضر را علماء بزرگ دین می بایست از همان قرنهای اول بیان کرده باشند، تصور اشتباهی است و حتی اینکه بپنداریم باید اهل بیت: در همه جزئیات مسائل دینی، مطالبی را بیان کرده باشند نیز اشتباه است زیرا چنانچه می دانیم غاصبان و ظالمان در طول دوران حیات پر برکت اهل‌بیت: نگذاشتند ایشان به طور کامل به هدایت جامعه بشری بپردازند، هرچند که با تلاشهای بی وقفه اهل‌بیت: و با وجود دسترسی به کتاب الهی، جامعه انسانی به کلیات دین دسترسی دارد و چنانکه خود اهل‌بیت: نیز فرموده اند، این وظیفه پیروان قرآن و اهل‌بیت: و به خصوص علماء عظام دین است که جزئیات دین را از این کلیات استخراج کنند.

با توجه به تذکر قبل، آنچه در پیشینه تدبر باید مورد توجه قرار گیرد نه این است که باید تمام جزئیات طرح تدبر در گذشته وجود داشته باشد بلکه باید کلیات و مبانی مشترکی در کارهای گذشته با این طرح وجود داشته باشد، که می توان گفت چنین امری وجود دارد. به عنوان مثال بحث دعوت عموم به فهم قرآن، پرهیز از تک نگری و در عوض توجه به فهم جمعی آیات و … در طول تاریخ اسلام وجود داشته و تنها خصوصیت طرح تدبر این است که به سامان مطالب گذشته پرداخته و برای فهم جمعی از قرآن، راهکار و روش مشخص ارائه نموده است و در صدد رفع برخی موانع فهم عمومی برآمده است. البته در میان عالمان و محققان قرآنی دقیق‌ترین کار را در این زمینه علامه طباطبائی; در المیزان ارائه داده است، لذا در این کار بهره فراوانی از تفسیر ایشان گرفته شده است.

ب- اساتید تدبر

یک طرح قرآنی و دینی برای اجرای درست و توفیق در رسیدن به هدف، نیازمند تبیین علمی دقیق و نظارت مستمر می‌باشد که این مهم نیازمند پشتوانه معنوی، علمی و اجرائی قوی است. قبل از هر کسی علامه طباطبایی; را می‌توان استاد تمامی متدبرین دانست. بهره‌گیری اساتید و متدبرین از تفسیر شریف المیزان و مسلک فکری ایشان، طرح تدبر در قرآن را مبتنی بر اتقان و استحکام علمی قرار داده است.

از جمله الطاف خداوندی به خادمان تدبر در قرآن این است که حجت الاسلام و المسلمین الهی زاده مبدع این طرح بوده است. کسی که خود سالها در محضر آیت الله جوادی آملی با مبنا و روش فکری و منش عملی علامه طباطبائی; آشنا شده و حال با این ره توشه معنوی، علمی و عملی به تبیین بحث تدبر در قرآن می پردازد.

حجت الاسلام استاد صبوحی نیز با پیگیری بحث تدبر در قرآن در شهر مقدس قم سالهاست که به طور مستمر در زمینه تدبر کارهای گسترده پژوهشی را رقم زده و موجبات انتفاع عموم متدبرین را از بحث تدبر فراهم نموده است. ایشان با تربیت شاگردان متعدد توانسته‌اند گروهی از پژوهشگران توانمند در عرصه تدبر در قرآن را تشکل ببخشند. طرح تدبر در قرآن در دانشگاه‌های تهران از نظر علمی به طور عمده زیر نظر استاد صبوحی بوده است.

ج- کارهای پژوهشی انجام شده

در صدر کارهای پژوهشی انجام شده توسط اساتید، انجام تدبر سور ناس تا محمد۹ می‌باشد، تدبر این سور بارها ارائه شده و مورد تجدید نظر قرار گرفته است. همچنین تدبر سوره‌های بلندی چون انفال، کهف، احزاب، نور، غافر از مواردی دیگری است که توسط اساتید انجام گرفته است. در حال حاضر تدبر سوره‌ها از ابتدای قرآن توسط گروه پژوهشی قم در حال انجام است.

۲٫ فعالیتهای گذشته طرح تدبر در قرآن (در دانشگاه‌های تهران)

الف- دوره‌های آموزشی

یکی از مهم‌ترین فعالیتهای طرح تدبر در قرآن دانشگاه‌های تهران، برگزاری دوره‌های آموزشی برای دانشجویان دانشگاه‌های تهران است. در این دوره‌ها با ارائه تدبر برخی از سور ناس تا محمد۹ آشنایی اجمالی با مبانی و روش تدبر صورت می‌پذیرفت. این دوره‌های آموزشی از سال ۸۴ با مرکزیت کانون قرآن و عترت دانشگاه تهران آغاز و ۱۷ ترم از این کلاسها با حضور دانشجویان بسیاری از دانشگاه های تهران در دانشگاه تهران تا سال ۱۳۸۹ برگزار شد. در ادامه با مرکزیت مرکز قرآن و عترت حوزه علوم اسلامی دانشگاهیان (وابسته به نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها) ۶ ترم دیگر از این دوره‌ها در دانشگاه‌های مختلف شهر تهران برگزار شده است. محل کلاسهای برگزار شده تدبر (به غیر از پردیس مرکزی دانشگاه تهران) به شرح زیر است:

– دانشکده فنی دانشگاه تهران: برگزاری ۶ ترم کلاس سطح۱ و دو ترم کلاس سطح۲ برای برادران.

– دانشگاه علم و صنعت ایران: برگزاری چهار ترم کلاس سطح۱ و یک ترم کلاس سطح۲ برای برادران و برگزاری سه ترم کلاس سطح۱ و یک ترم کلاس سطح۲ خواهران به طور مجزا.

– دانشگاه امیرکبیر: برگزاری سه ترم کلاس سطح۱ و دو ترم کلاس سطح۲ ویژه خواهران.

– دانشگاه شهید بهشتی: برگزاری دو ترم کلاس سطح۱٫

– دانشگاه الزاهراء، دانشگاه اهل بیت:، دانشکده دندانپزشکی شاهد، دانشکده برق دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی، دانشگاه علوم تحقیقات: برگزاری یک ترم کلاس سطح۱٫

شاید بتوان گفت در حدود ۱۰۰ نفر از شرکت کنندگان این دوره ها به هدف کامل این دوره ها(که در ابتدا بدان اشاره شد) دست پیدا کرده اند. اما تعداد بسیار بیشتری از شرکت کنندگان هر کدام به مقداری از این هدف رسیده اند تا جایی که می توان گفت که با برگزاری این دوره ها در حدود ۳۰۰۰ نفر از دانشجویان رشته های مختلف با حداقل هدف دوره ها، یعنی آشنایی اولیه با مفهوم تدبر در قرآن و بهره گیری از تدبر تعدادی از سوره‌ها رسیده اند.

ب- دوره‌های فارغ‌التحصیلی

بعد از اتمام سطوح آموزشی کلاسها، جهت حفظ و تعمیق انس مستمر متدبرانه با قرآن تمهیداتی اندیشیده گردید که متدبران علاقه‌مند، به تدبر در سوره ها به صورت دسته جمعی بپردازند. در این جمع‌ها تدبر بقیه سوره های ناس تا محمد۹ – که در کلاسها بدان پرداخته نشده بود- در دستور کار قرار گرفت. در بعضی از این جمع‌ها تا زمان شروع هیئت تدبر تمام ۶۸ سوره ناس تا محمد۹و همچنین مروری بر تدبر سور بلند کار شده در همایش‌های تدبر، انجام گردید.

ج- اردوها

در راستای برقراری الفت میان متدبرین، بهره‌گیری مستقیم از بیانات اساتید، رشد علمی و معنوی، و… تا به حال۱۰ اردوی تدبری ترتیب داده شد: ۶ اردوی قم، ۴ اردوی مشهد مقدس و یک اردوی دماوند. به لطف خداوند این اردوها بیش از هر چیز با محوریت قرآن و با رویکردی آموزشی شکل یافته و عنصر زیارت در آن رنگ و بوی قرآنی یافته است. همچنین با عنایت الهی در بسیاری از این اردوها گامی رو به جلو در راستای حرکت طرح تدبر برداشته شده است. بسیاری از باب‌های گشوده شده در بحث تدبر مانند تدبر در سیره معصومین:، در اردوها، پیش‌پای متدبرین باز شد.

د- همایشهای سوره

یکی از کارهایی که علاوه بر برگزاری سطوح مختلف آموزشی و دوره های فارغ التحصیلی از تابستان سال ۸۸ در دستور کار دوره ها قرار گرفت برگزاری سلسله همايش‌هاي تدبر سور نیمه بلند قران کریم بود. این همایشها به هدف انس و آشنايي با تدبر سوره هاي نیمه بلند قرآن، تقويت كار شخصي افراد بدون كمك مربي و حضور در کلاس و تمرين در استفاده از مطالبي كه در دوره هاي آموزشي تدبر فرا گرفته شده است بر روی سور بلند برگزار گردید.

در راستای اهداف فوق تعداد شش برنامه تدبر در قالب همایش برگزار گردید:

– سوره مبارك نور: شهریور و مهر ۸۸

– سوره مبارك کهف: بهمن و اسفند ۸۸

– سوره مبارک احزاب: اسفند۸۸ و فروردین۸۹

– سوره مبارك غافر: تیر۸۹

– سوره مبارك انفال: مهر ۹۰

– سوره مبارک محمد۹: فروردین۹۱

در هر یک از این برنامه‌ها، با ارائه آیین نامه و جزوات مرتبط با تدبر سوره، متدبرین در طول حدود یک ماه سوره مربوطه را مطابق با آیین‌نامه تدبر نموده و در نهایت در جلسه همایش شرکت کرده و از ارائه سوره توسط استاد صبوحی نیز بهره مند می شدند. (لازم به ذکر است که بسته حاوی ۶DVD که شامل جزوه، آیین نامه، اسلاید و فیلم جلسه پایانی این همایشها است از واحد تدبر در قرآن حوزه علوم اسلامی دانشگاهیان قابل تهیه می باشد).

ه- دوره تربیت مربی

از همان ابتدای شروع طرح تدبر در قران دانشگاه(سال۸۴) تربیت مربی برای دوره ها، جزء اهم فعالیتهای این کلاسها بوده است. البته پس از ورود طرح تدبر در قرآن به مرکز قرآن و عترت حوزه علوم اسلامی دانشگاهیان، به دلیل گسترده شدن فعالیتها و حوزه نفوذ این طرح، نیاز به تعداد بیشتری از مربیان تدبر به وجود آمد و بر این اساس از ابتدای سال۱۳۹۰ دو دوره تربیت مربی ویژه حوزویان و دانشجویان علوم قرآن برگزار شد. حاصل این فعالیتها تربیت بیش از ۱۰ مربی برای آموزش تدبر در دانشگاهها و آمادگی نزدیک به ۵۰ مربی برای آموزش دوره ترویجی تدبر(جزء سی) در مراکز عمومی و مؤسسات، بوده است.

و- هیئت خانوادگی تدبر در قرآن

از حدود سال ۱۳۸۷ هیئتی قرآن محور با حدود ۵ خانواده عضو تأسیس گردید. این هیئت ابتدا هر ماه یک بار، بعد از مدتی سه هفته یکبار و در آخرین مرحله دو هفته یکبار در منزل یکی از خانواده‌های عضو و از حدود شش ماه پیش در نمازخانه حوزه دانشجویی تشکیل شده و در آن سور مختلف توسط مربیان عضو هیئت ارائه شده و با قرائت زیارت و یا ذکر مصائب اهل‌بیت: پایان می‌یافت. هم اکنون تعداد خانواده‌های عضو هیئت – که بسیاری از زوجین کلاسهای تدبر در آن بصورت فعال شرکت نموده‌اند- به حدود ۲۰ خانواده می‌رسد. تا کنون در حدود ۶۰ جلسه از این هیئت برگزار شده و از سوره مبارک ناس تا مدثر و برخی سور دیگر به طور پراکنده در آن کار شده است.

ز- فعالیتهای پژوهشی

طی سالهایی که طرح تدبر در قرآن در دانشگاه‌ها مراحل رشد خود را طی کرده است، مجموعه دانشگاهی سعی نمود نیازهای علمی خود را بر مبنای راهنمایی اساتید و در چارچوب تفکرات علامه‌ طباطبایی(ره) و حضرت آیت الله جوادی آملی(حفظه الله) طی پژوهش‌های مختلف رفع نماید. پژوهش پیرامون مبانی طرح تدبر در قرآن، معنای حروف از منظر نگاه سیاقی، مفهوم ظاهر قرآن، نحوه جمع قرآن، تدبر بر روی سور مبارکه مائده و نساء، بررسی تحلیلی واقعه غدیر با نگاه قرآنی، مطالعات مختلف علوم قرآنی از جمله این تلاشها بوده است.

ح- حضور در مراسم اعتکاف و إحیا

حلقات تدبر در قرآن در اعتکاف سالهای ۸۵ تا ۸۹ مسجد دانشگاه تهران و یکبار در اعتکاف مسجد دانشگاه شریف و در برخی از مراسم احیاء دانشجوئی تشکیل شده است.

مؤخره

هیئت قرآن و عترت هم اکنون میراث تمامی فعالیتهای فوق‌الذکر است. اعضایی که هم اکنون در این هیئت حضور دارند پیش از این در یکی از جمع‌های پیش‌گفته از جمله:

– هیئت تدبر خانوادگی

– گروه‌های فارغ التحصیلی

– گروه تربیت مربی

– کلاسهای آموزشی تدبر،

حضور داشته‌اند و هم اکنون مشتاق بهره‌گیری از انوار قرآن کریم اهل بیت عصمت و طهارت: هستند. امیدواریم بتوانیم در این راستا گامی درخور برداریم.

 


[۱].سوره مبارکه نساء آيه ۸۲، سوره مبارکه مؤمنون آیه ۶۸، سوره مبارکه ص آیه۲۹ و سوره مبارکه محمد۹آیه۲۴

[۲].سوره نساء، آيه ۸۲٫ ترجمه: آيا در قرآن تدبر نمي‌كنند و اگر از جانب غير خدا بود در آن بسيار اختلاف مي‌يافتند؟

[۳].وسائل الشیعه، ج۲۷،ص۱۹۳: ای گروههای مردم! در قرآن تدبر کنید و آیات آن را بفهمید.

[۴].اصول كافي، ج۱، ص۳۶٫ ترجمه: امير مومنان (عليه السلام) فرمود: آگاه باشيد، فايده‌اي در قرائت بدون تدبر نيست.

[۵]. احتجاج۱، ص ۱۰۴ ترجمه: پس چرا در قرآن تدبر نمی کنید؟! یا اینکه بر قلبهای تان قفلی است.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *